VALLE  DEI  TEMPLI

Het Tempeldal is geen dal, de tempel van Concordia is niet van Concordia geweest, die van Juno niet van Juno, en die van Zeus is een puinhoop. Maar dat maakt het tempeldal niet minder fascinerend. Nergens staan zoveel Oud ‑ Griekse monumenten bij elkaar als hier in het zuiden van Sicilië, in het hart van een groots landschap tussen Agrigento en de zee. Nergens is de harmonie tussen natuur en cultuur zo volmaakt als in dit grootste archeologische park van de wereld.

Ten zuidoosten van het moderne Agrigento ligt de wereldberoemde Tempelvallei, gebouwd in de klassieke periode tussen 470en 406 v. Chr, Inderdaad is deze naam niet helemaal correct, want vrijwel alle tempels staan op een heuvelrug, die de zuidelijke stadsgrens van het antieke Akragas was, de reden ook waarom de tempels alle tegen de oude stadsmuur aan liggen.  Correct of niet, het zal geen invloed hebben op de blijvende indruk die deze unieke archeologische zone bij iedere bezoeker zal achterlaten, evenmin als het feit dat ook Selinunte claimt het grootste archeologische park te zijn. De vallei bestaat uit een oostelijk en een westelijk deel, die van elkaar worden gescheiden door de weg die het centrum van Agrigento met het kustdorp San Leone verbindt. Aan dezelfde weg, een kilometer dichterbij Agrigento, liggen ook het archeologisch museum en, daartegenover, de ingang voor het Quartiere Elienistico ‑ Romano, waarmee het hart van het antieke Akragas, dat tussen de tempelheuvel en de acropolis lag, wordt aangeduid.

HET OOSTELIJK DEEL

In het oostelijke deel (altijd geopend; gratis) staan de best bewaard gebleven bouwwerken, te beginnen met de Tempio di Ercole, de grootste en oudste Dorische tempel van de stad met een omvang van 67 x 25 m en een peristasis van 6 x15 zuilen. De Heraldes ‑ tempel werd gebouwd tijdens de regeerperiode van Theron (488‑472 v. Chr.) en markeert de overgang van de archaïsche naar de klassieke tempelbouwkunst. In 1924 is een deel gereconstrueerd. Een rechte, geplaveide weg, waarlangs een aantal vroegchristelijke graven liggen, gaat vervolgens de heuvel op naar de parel van de Tempelvallei: de Concordia tempel, de Tempio della Concordia. Dit juweel van de klassieke tempelbouwkunst, met zijn harmonieuze verhoudingen en een oogverblindende bruinrode tint, werd in 430 v. Chr. gebouwd en is samen met het Theseion in Athene en de Poseidon - tempel in het Zuid - Italiaanse Paestum de best bewaarde tempel uit de Griekse Oudheid. De reden? In de 6de eeuw werd de tempel omgebouwd tot kerk en dat bleef zo tot 1788; de boogconstructies in de cella zijn nog te zien. De naam Concordia heeft overigens niets met de tempel te maken, maar is afkomstig van in de omgeving gevonden Romeinse inscripties over concordia (eendracht).  Zoals veel klassieke tempels is ook de Concordia ‑ tempel van bescheiden omvang: 39 x 17 m en een peristasis van 6 x 13 zuilen, een verhouding die op Sicilië alleen maar in Agrigento voorkomt en geïnspireerd is op de Zeus­ tempel in het Griekse Olympia uit 460 v. Chr.  

TEMPEL VAN JUNO

De laatste tempel in de rij, de Tempio di Giunone (tempel van Juno), biedt een superb panorama over de heuvelrug met de tempels, de vallei waar ooit de oude stad lag, en de skyline van het moderne Agrigento, die, ondanks de alarmerende berichten over illegale bebouwing, gelukkig nog steeds ver weg lijkt. Net als de Concordia - tempel is het formaat bescheiden: 38 x 17 m en een peristasis van wederom 6 x 13 zuilen. In de 18de eeuw is het bouwwerk, dat bij een aardbeving was ingestort, deels gereconstrueerd, en geeft zo een goed beeld van de tempelstructuur. Bijzonder is het offeraltaar voor de tempel dat bijna net zo groot is als de cella. De Grieken hielden hun rituelen voor de tempel, niet erin.

HET WESTELIJKE DEEL

Het westelijke deel van de Tempelvallei is zoals gezegd minder indrukwekkend; er staat simpelweg weinig meer overeind. Vermeldenswaard zijn daar nog de Tempel van de Olympische Zeus en de schamele overblijfselen van het Heiligdom van Castor en Pollux. Ik heb dit deel dan ook niet bezocht, maar gekozen voor een cappuccino in het naburige restaurant.

AGRIGENTO

Verreweg de meeste bezoekers komen naar Agrigento (55.000 inw.) voor de Valle dei Templi (de Tempelvallei), het intrigerende restant van tempels en heiligdommen uit de bloeitijd van de Griekse stadstaat Akragas, de voorloper van het moderne Agrigento. De stad zelf lijkt in eerste instantie ook weinig aantrekkelijk. Vanaf de jaren '50 van de vorige eeuw is zij het slachtoffer geworden van een ongecontroleerde en weinig bonafide bouw‑"boom", met als resultaat een langgerekte skyline van flats, die het oude centrum aan het oog ontrekt en geen enthousiaste eerste indruk oproept.

Agrigento werd in 582 v. Chr. onder de naam Akragas gesticht door van het Griekse eiland Ródos en uit het naburige Gela afkomstige kolonisten en groeide uit tot de machtigste polis na Syracuse. De antieke stad lag op een vlakte die in het westen werd begrensd door het riviertje de Hypsas en in het oosten en zuiden door de Akragas. De hoger gelegen acropolis, waarop nu het oostelijke deel van het moderne Agrigento ligt, vormde de noordwestelijke stadsgrens en de Tempelvallei de zuidoostelijke. Het geheel werd omgeven door een muur van twaalf kilometer lengte. De overwinning op de Carthagers bij Himera (480 v. Chr.), waarin de vloot van Akragas een belangrijke rol speelde, luidde een periode in van ongekende bloei en rijkdom. De tiran Theron 488‑472 v. Chr.) liet de stad verfraaien met tempels en grote publieke werken, die voor een groot deel werden gerealiseerd door de immense oorlogsbuit en het legioen slaven die de overwinning hadden opgeleverd. Het moet heel wat geweest zijn, want de Griekse dichter Pindaros (518‑446 voor Christus) noemde Akragas de 'mooiste stad der stervelingen'. Aan de welvarende periode kwam abrupt een einde in 406 voor Chr., toen dit Akragas door de Carthagers werd verwoest.

Die waren een aantal jaren daarvoor te hulp geroepen door de stadsstaat Segesta, waardoor zij hun kans schoon zagen revanche te nemen op de nederlaag bij Humera, en hun gezag op een deel van Sicilië weer te herstellen. Pas onder Timoleon (343‑336 voor Chr.) werd Akragas nieuw leven ingeblazen, maar bereikte nooit meer, noch qua inwoneraantal noch qua rijkdom, het niveau van de 5de eeuw. In 210 v. Chr. werd de stad door de Romeinen veroverd en omgedoopt tot Agrigentum. Ook Oost ‑ Goten, Byzantijnen en Islamieten streken in de stad neer, die nu Girgenti genoemd werd en haar belang vooral ontleende aan haar status als handelspost, gericht  op Noord‑Afrika. Mussolini, dromend van de wederopstanding van het Romeinse Rijk, doopte in een nostalgische bui het Arabische Girgenti om in het Latijnser klinkende Agrigento.

Na eeuwenlang een kleine provinciestad te zijn gebleven, is de stad inmiddels een flink uit de kluiten gewassen regionaal administratief centrum en een toeristische trekpleister. In de Via Duomo, staan een paar statige stadspaleizen en, op het hoogste punt van de Girgenti ‑ heuvel, de Duomo. Van het oorspronkelijke Romaanse bouwwerk uit de elfde eeuw is bijzonder weinig meer over. In de loop van de tijd is de kerk talloze malen in verschillende stijlen geremodelleerd. Zo is de toren een voorbeeld van de Catalaans ‑ gotische stijl, en zijn het portaal en het interieur barok. Er is dan ook geen gebrek aan weelderige fresco's en beeldhouwwerk. Net als de tempels in de Tempelvallei, stond ook deze aan de rand van de oude stadsmuur en ook daarvan is nog het een en ander zichtbaar. Vanaf de kerk leidt een rotspad naar een ander stukje onbekend Agrigento: het Santuario rupestre di Demetra, dat uit twee grotten en de resten van een gebouw bestaat. Het is een prehistorisch heiligdom dat in de Griekse periode werd omgebouwd tot een huis.