Petra artikel

De tijd en het toerisme richten een ravage aan in de eeuwenoude Jordaanse stad Petra. Toen professor Talal Akasheh ruim een kwarteeuw geleden voor het eerst geconfronteerd werd met de schade aan de prachtige monumenten in de rode zandsteen, besloot hij zijn leven te wijden aan de redding van de antieke stad.

Fans van archeologieprofessor Henry Walton Jones waren er zich wellicht niet van bewust toen ze hun held tijdens zijn derde avontuur - Indiana Jones and the Last Crusade - volgden in zijn zoektocht naar de heilige graal. De scènes waarin Indy vanuit een indrukwekkende kloof een prachtige tempel ziet opdoemen, werden niet geschoten in een studio, maar op locatie, meer bepaald in de Jordaanse stad Petra. Zelfs geroutineerde globetrotters zullen het met me eens zijn dat het ook live bijzonder indrukwekkend is om vanuit de Siq - een smalle, 1200 meter lange bochtige kloof met wanden tot wel tweehonderd meter hoog - de eeuwenoude stad te betreden en er een eerste glimp op te vangen van de gigantische uit rode zandsteen gehouwen Schatkamer. Dat de stad in 2007 door meer dan 100 miljoen internetgebruikers werd verkozen tot een van de zeven nieuwe wereldwonderen was wellicht voor geen enkele toerist die Petra ooit bezocht een verrassing.

Toch was niet iedereen even gelukkig met de nominatie. Talal Akasheh, professor chemie aan de Hasjemitische universiteit van Jordanië, heeft het zelfs over een vergiftigd geschenk. `Petra was sinds zijn herontdekking in 1812 door de Zwitser Johann Ludwig Burckhardt al een van de meest bewonderde culturele sites ter wereld. Nadat de stad vorig jaar de titel van wereldwonder kreeg, is het aantal bezoekers nog meer de hoogte ingegaan. De talloze bewonderaars die dagelijks door de site sloffen en er de prachtige monumenten beklimmen, zorgen ervoor dat Petra langzaam vergaat.'

Suleiman Farajat, directeur van het Petra National Archaeological Park, bevestigt dat. 'Volgens mijn recentste cijfers vliegen jaarlijks 615.000 toeristen richting Amman om Petra met eigen ogen te bewonderen. Op piekdagen krijgt de stad tot 7.000 mensen over de vloer, terwijl dat vóór de wedstrijd nog beperkt bleef tot zo'n 4.000. De stad kreunt onder dit overaanbod aan toeristen, dat volgens de Unesco - die Petra in 1985 opnam in de Werelderfgoedlijst - beperkt zou moeten blijven tot 300.000 per jaar.' Petra werd de voorbije jaren niet voor niets door het Wereldmonumentenfonds al vier keer op de lijst van meest bedreigde sites geplaatst.

Toeristen brengen toch ook centen binnen, proberen we onze aanwezigheid te vergoelijken. 'Uiteraard, maar Petra wordt daar zelf niet beter van', gaat Farajat verder. Afgezien van het feit dat we van Bernard Weber - de organisator van de New 7 Wonders wedstrijd - geen dinar hebben ontvangen, verdwijnt ook de opbrengst van de ticketverkoop integraal in de schatkist. Het National Archaeological Park van Petra krijgt wel middelen om zijn werknemers te vergoeden, maar voor de restauratie van de site wordt niks voorzien.'

En dan hebben we het nog niet gehad over de aanleg van hotels om al deze toeristen op te vangen,' haakt Akasheh daarop in. 'Die worden lukraak in de buurt van het park opgetrokken, zonder enige aandacht voor het landschap. De asfaltwegen om de hotels te bereiken, worden gegoten op plaatsen waarvan nog niet eens is onderzocht of ze archeologische schatten bevatten en de vrachtwagens die materiaal af- en aanvoeren spuien uitlaatgassen de lucht in die het verval van Petra nog versnellen.'

Maar de impact van de toeristen op de stad is niet het enige probleem. Petra heeft ook 'natuurlijke' vijanden. Akasheh: 'Petra ligt op een belangrijke breuklijn en wordt af en toe getroffen door aardbevingen.' Hoogstwaarschijnlijk is ook de Siq duizenden jaren geleden ontstaan na een aardschok. Daarnaast krijgt de streek met de regelmaat van de klok overstromingen te verwerken.

Maar wat Petra nog het meest bedreigt, is het natuurlijke proces waaraan de stad haar ontstaan te danken heeft. Eeuwen geleden vormde zich door de jarenlange inwerking van wind en water op een immens plateau van rode zandsteen een reusachtige kom. Deze natuurlijke versterking werd 2.500 jaar geleden ontdekt door Nabateeërs, een woestijnstam die in perfecte harmonie met de natuur indrukwekkende grafmonumenten, tempels en theaters uit de rotsen hakte. Om de stad te vrijwaren van verwoestende overstromingen werkten ze een ingenieus waterbeheersysteem uit, met bronnen, dammen, tunnels, waterputten en kanalen. Maar ook dat wilt de natuurlijke erosie geen halt toe te roepen.

Integendeel zelfs. De Nabateense kunst- en waterwerken zijn zo uniek dat ze massa's toeristen naar Petra lokken die de erosie nog verder in de hand werken. Want iedereen wil met eigen ogen zien wat een meesters in hun vak de Nabateeërs wel waren. Dat bewijzen onder andere de leidingen die over de hele lengte van de Siq in de wanden werden uitgehakt en die wellicht overdekt waren om de verdamping van het water tegen te gaan. Ook de heropening van de tunnel aan de ingang van Petra – een beslissing die genomen werd in de jaren zestig nadat een aantal Franse toeristen bij een overstroming waren verdronken – bewijst hoe goed de Nabateeërs waren in het beheersen van het water, want de stad bleef sindsdien gespaard van wateroverlast.

Het waterbeheer hield niet alleen de overstromingen tegen, het liet de Nabateeërs ook toe de akkers in dit dorre gebied te bevloeien. Deden deze nomaden dan aan landbouw? Ze stonden destijds bekend als de piraten van de woestijn omdat ze karavanen aanvielen op de talrijke handelsroutes in de streek. Akasheh: `Sommige archeologen denken dat de stam op een bepaald moment heeft besloten om geen karavanen meet aan te vallen en de reizigers – wellicht tegen betaling – bescherming te bieden in hun stad, hen te voorzien van voedsel en water en er handel mee te drijven.

Er zijn aanwijzingen dat Petra rond 400 vóór Christus al een bloeiende stad was en op haar hoogtepunt zowat 25.000 inwoners telde. Een succes dat de stad vooral te danken had aan haar strategische ligging op de handelsroutes naar Jemen, Gaza en Mesopotamië, waarlangs belangrijke luxeproducten zoals mirre en wierook werden verhandeld. Vanaf de derde eeuw van onze jaartelling leidden natuurrampen en politieke onzekerheid tot het verval.'

Als we vol bewondering halt houden bij de prachtige kleuren die her en der de zandstenen rotsen sieren, komt Akasheh hoofdschuddend dichterbij. 'Je kan daarvan genieten, maar eigenlijk zou je het moeten haten, want het zijn tekenen aan de wand van de erosie en dus van het verval van Petra. De kleuren zijn te wijten aan de scheikundige processen die ontstaan als de zandsteen in contact komt met water. Regent het en vormen zich plassen op of in de buurt van de poreuze rotsen, dan zuigen ze het water op. Als dit vocht verdampt en condenseert, lossen zich in de rotsen zouten en mineralen op en worden binnenin de monumenten kristallen afgezet. Als die aangroeien, breken ze de rots in fijne deeltjes, waardoor de antieke stad langzaam maar zeker oplost. Op plekken waar we die prachtige groene, blauwe, gele en rode tekeningen zien op de rotswanden, is het zand aan het loslaten. De gure woestijnwind en de brandende zon versnellen de effecten van deze erosie. Zelfs de planten die op de rotsen groeien zijn nefast, want hun wortels scheiden zuren of die de rotsen opensplijten.'

Is aan het verval van Petra dan niets te doen? `Dat was precies wat ik me afvroeg toen ik 26 jaar geleden Petra voor het eerst bezocht en getroffen werd door de abominabele toestand van de monumenten', vertelt Akasheh. Hij ging meteen op zoek naar mensen en middelen die hem konden helpen het verval te stoppen of ten minste te vertragen. Met een beurs van Unesco begon hij samen met enkele Duitse experts de vernietigende processen te analyseren om ze nadien een halt toe te roepen. Maar toen hun eerste restauratiepoging mislukte, werd het Akasheh duidelijk dat het van het grootste belang was eerst alle gegevens die over Petra te vinden waren te verzamelen. Jarenlang bracht hij de bevindingen samen van archeologen, geologen, hydrologen, scheikundigen, ingenieurs, architecten en stedenbouwkundigen die de stad ooit hadden bestudeerd. Begin van de jaren 1990 ontmoette hij Leila Nemeh, die voor haar proefschrift een database van Petra aan het samenstellen was. Op basis van haar gegevens zette Akasheh een geografisch informatiesysteem (GIS) op, waarmee data over ruimtelijk gedefinieerde gegevens kunnen worden beheerd, bewerkt, geanalyseerd en gepresenteerd.

Op 18 november kreeg Akasheh een Rolex Award for Enterprise die niet alleen zijn werk bekroont, maar hem ook in staat moet stellen het verder te zetten. Het voordeel van zijn GIS is dat alle gegevens worden samengebracht in een enkele database en dat ze kunnen worden gelinkt aan uiterst gedetailleerde kaarten van de regio. Van alle monumenten worden alle samen waaronder ze bekend staan genoteerd en alle foto's die er in de loop der jaren van warden geschoten worden opgeslagen. Hun precieze locatie wordt beschreven, samen met alle architecturale kenmerken, de vermoedelijke functie en de mate van aftakeling en nood aan restauratie. Een uitgebreide bibliografie vermeldt welke boeken en publicaties ooit over de site zijn verschenen.

Rolex Awards for Enterprise

Sinds 1976 bekroont het Zwitserse Rolex om de twee jaar vijf laureaten die op hun manier iets hebben ondernomen om van de wereld een betere plek te maken. Meer uitleg over de prijs en over de andere vier genomineerden van dit jaar, vindt u op www.rolexawards.com

Akasheh: 'De gegevens worden opgeslagen volgens zeer strikt geformuleerde keuzemogelijkheden. Wie de database aanvult, hoeft dus niet zelf een omschrijving te geven van het monument, maar krijgt stap voor stap een aantal vooraf vastgelegde vragen voorgeschoteld waarop hij of zij alleen kan antwoorden met een van de opgegeven keuzemogelijkheden. Heeft een tempel pilaren, dan moet je telkens ingeven hoeveel dat er zijn, of ze los staan of gedeeltelijk aan de rots vasthangen, of ze Nabateens, Hellenistisch of Korintisch zijn enzovoort. Dat voorkomt misverstanden. De stijl blijft altijd dezelfde, ongeacht wie de database later verder uitwerkt. Interessant is ook dat je elk van deze gegevens apart kunt weergeven op een kaart, en bijvoorbeeld alleen de grafmonumenten kunt weergeven die dringend moeten worden gerestaureerd, wat het bestuderen van de data heel wat makkelijker maakt.'

Vandaag bevat het GIS al meet dan tien gigabyte aan gegevens over meet dan tweeduizend monumenten en andere structuren, niet alleen van Petra, maar ook van de naburige toeristische stad Wadi Moussa en van het bedoeïenenkamp van Oum Seyhoun. En het immense werk is nog lang niet voltooid en zal dat ook nooit zijn, aangezien het een dynamisch systeem is dat constant moet worden geüpdatet. Zo moet de omgeving nog worden afgespeurd naar archeologische schatten zoals verborgen grafkelders. Ook hoeft het werk niet te stoppen aan de grenzen van Petra.

Het systeem biedt nu al essentiële informatie voor het onderhoud en voor de planning van de restauratie van de site en haar omgeving, en maakt het archeologen en architecten mogelijk de monumenten en architectuur beter te bestuderen. Dankzij de opslag van de foto's kan dat perfect zonder ter plaatse te gaan. `Wij hebben de huidige staat van Petra gedocumenteerd', legt Akasheh uit. Je kan dat nog het best vergelijken met een patiënt die bij een arts langsgaat. Die meet zijn temperatuur op, zijn bloeddruk, doet laboratoriumtests – allemaal om uit te vissen wat er met hem aan de hand is. Pas na deze diagnose beslist hij welke behandeling hij de patiënt zal geven. Wij hebben Petra gediagnosticeerd, het is aan anderen om op basis van onze data een reddingsplan uit te werken.'

Hoewel Akasheh er zich van bewust is dat de stad ooit toch vergaat, vindt hij zijn werk niet nutteloos. Wie een geliefde verliest, hecht veel belang aan alles wat hem aan die persoon herinnert, zoals brieven en foto's. Ik wil de herinnering aan Petra zo goed mogelijk bewaren, zodat als de stad ooit vergaat, ook onze nakomelingen er nog van kunnen genieten.'

De nieuwe zeven wereldwonderen

In de tweede eeuw voor Christus beschreef de Griekse dichter en schrijver Antipater van Sidon zeven kunstwerken in het Rijk van Alexander de Grote die hij zo ontzagwekkend vond dat hij ze de zeven wereldwonderen noemde. Op de piramide van Cheops na, zijn al deze klassieke monumenten - de Kolossus van Rhodos, de hangende tuinen van Babylon, het mausoleum van Halicarnassus in Anatolië, de Pharos van Alexandria, het beeld van Zeus in Olympia en de tempel van Artemis in Efeze - helaas verdwenen. Meermaals gingen stemmen op om een lijst van moderne wereldwonderen samen te stellen. De in Zwitserland geboren Canadese museumcurator en filmmaker Bernard Weber nam het heft in handen, stelde een shortlist samen van 21 kanshebbers en riep mensen van over de hele wereld op om via het internet of per sms te stemmen op hun favoriet. De wedstrijd was een enorm succes. Meer dan honderd miljoen mensen brachten hun stem uit, waarna Weber in de zomer van vorig jaar - op de memorabele datum 07-07-07 om precies te zijn - de New 7 Wonders bekendmaakte. Naast de Chinese muur, Chichén Itzá in Mexico, het Christusbeeld in Rio de Janeiro, het Colosseum in Rome, Machu Picchu in Peru en de Taj Mahal in India, viel ook de Jordaanse stad Petra in de prijzen.

GEDOEMD OM TE VERGAAN