DODE  ZEE / MADABA / WOESTIJN

MADABA

Mijlpaal in een pelgrimsroute

Honderdduizenden steentjes in de vloer van een kerkje in Jordanië schetsen de kaart van de Middellandse Zeekust. Het is de eerste afbeelding van het Heilige Land.

Door Jeroen Junta in NRC

Het is een kerkje van niks. Met rare zuurstokkleurige fresco's en beschilderde pilaren die van marmer moeten lijken. Met sjofele houten schoolbankjes en kitscherige kroonluchters. Op het houten oksaal, de scheiding van altaar en middenschip, is de goudverf afgebladderd. Niets lijkt ouder dan een jaar of honderd. Toch is de Sint Georgekerk in Madaba het beroemdste christelijke bouwwerk in Jordanië.
Wie de ware schoonheid van het Grieks - Orthodoxe kerkje in dit slaperige stadje dertig kilometer ten zuiden van de hoofdstad Amman wil ontdekken, zal eerst in alle nederigheid het hoofd moeten buigen. Pas dan komt de pracht van de honderdduizenden steentjes in de vloer tot zijn volle recht. Ze hebben duizenden verschillende kleuren, in omvang variëren ze van een forse postzegel tot de nagel van een meisjespink. Als een pointillistisch schilderij van steen vormen ze samen de oostelijke Middellandse Zeekust.

Zestien meter lang en zes meter breed was dit Byzantijnse mozaïek toen het halverwege de zesde eeuw werd gelegd. Jammer genoeg zijn door de eeuwen heen miljoenen steentjes verdwenen. Slechts een kwart van het originee mozaïek ligt als een lappendeken over de volle breedte van de kerkvloer. Maar nog steeds is het gebied van de Nijldelta bij Alexandria tot de Romeinse nederzettingen aan de Turkse kust te herkennen, met pontificaal in het midden Jeruzalem.

Op slechts een paar kleine onnauwkeurigheden na is de plattegrond waarheidsgetrouw. De steden zijn afgebeeld in perspectief, zeer primitief maar toch, meer dan zeven eeuwen voordat het tijdens de Renaissance in de schilderkunst voor het eerst werd gebruikt. Zelfs de vissen in de rivier Jordaan zwemmen weg van de brakke Dode Zee.

Wat dit kunstwerk zo bijzonder maakt is niet de gedetailleerde topografie of de ambachtelijke schoonheid. Het belang van de mozaïek in de Sint George - kerk is hoger dan het stoffelijke: dit is de eerste plattegrond van het Heilige Land. De namen van Bijbelse steden als Jericho, Bethlehem en Jeruzalem zijn in rood geschreven. De overige steden als Heliopolis (Cairo), Philadelphia (Amman) en Madaba zelf zijn zwart. Typerend is ook dat de hoofden van twee mannen in een bootje op de Dode Zee zijn vervangen door grijze wolken. Ook in de christelijke beschaving rustte er ooit een taboe op het afbeelden van mensen.

Waarschijnlijk was de plattegrond een routebeschrijving voor christelijke pelgrims naar het Heilige Land. Madaba was al in de tweede eeuw een toevluchtsoord voor christenen. In 451 werd het uitgeroepen tot bisdom. Bogen op een roemrucht verleden kan Madaba niet. Het lag weliswaar aan de Koningsweg, de vijfduizend jaar oude handelsroute van Damascus in Syrië naar de Nijldelta. Maar vergeleken bij de hoofdstad Amman en handelscentra Jerash en Petra, was Madaba niet meer dan een eenvoudig grensstadje van het Byzantijnse Rijk. De aanwezigheid van zo'n markante mijlpaal uit het christelijke geloof dankt het stadje uitsluitend aan haar ligging op slechts enkele kilometers van de berg Nebo. Daar toonde God het Heilige Land aan Mozes en het volk Israel. Geen beter plek om een pelgrimstocht naar dit land te beginnen.

In de zesde eeuw was de Koningsweg de belangrijkste verkeersader van het Midden Oosten. Tegenwoordig is het niet meer dan een geasfalteerde b-weg, vermeden door het autoverkeer. Alleen de reiziger met tijd gebruikt de route om zich in ouderwets tempo langs de mooiste plekjes van Jordanië te laten voeren. Het onherbergzame maanlandschap van de rode bergen rond Petra, de ruige woestijn van Wadi Rum en de vruchtbare groene heuvels in de omgeving van Madaba, nog steeds niets meer dan een stoffig provinciestadje. Winkeltjes met levensmiddelen in het centrum, autogarages aan de stadsrand, vierkante woonblokken ertussenin. Zo ziet elk stadje aan de Koningsweg er ongeveer uit.

Maar net als in de Sint George - kerk is ook de schoonheid van Madaba verstopt onder stof. Tientallen Byzantijnse mozaïeken liggen in kerken, musea en zelfs woonhuizen verborgen in het stadje - gedetailleerd en vol kleur lot gehavend als een rot gebit. Nergens in Jordanië werden zoveel mozaïeken gelegd en, belangrijker nog, was de vakmanschap zo groot als in het Madaba van de zesde eeuw. Nog steeds is Madaba het centrum van de mozaïekkunst in het Midden-Oosten.

In een kleine zaal achter het Madaba Museum zitten vier jongetjes tussen de twaalf en achttien gebogen aan een tafel. In deze School voor Mozaïek leren ze de eeuwenoude technieken. Met een handboor breken ze grote gekleurde stenen, waarna de grove brokken met een knijptang verder worden verkleind. Met een elektrische vijl worden ze vervolgens geslepen tot tesserae, de handzame steentjes ter grootte van een forse dobbelsteen. Twee jongens sorteren de stenen op kleur en formaat, waarna ze klaar zijn voor gebruik.

Aan de muur bij de ingang hangt een fragment van de befaamde plattegrond van het Beloofde Land, nog geen tiende van het origineel. Aan dit visitekaartje van de school hebben zes jongens een volle maand gewerkt. De meeste mozaïeken die hier vervaardigd worden, eindigen als luxe souvenir in een toeristisch warenhuis. De bijdrage van de Mozaïek School aan het behoud van het erfgoed van Madaba is bescheiden.

Aan een hobbelige asfaltweg, ooit deel van de Koningsweg, ligt de Apostelkerk met een imposant mozaïek van zo'n vijftien bij zes meter. In het midden rijst een fiere vrouw op uit de golven. Naast haar springers vissen op, en verderop zwemmen haaien, octopussen en niet-bestaande zeemonsters. Eromheen een weelderige decoratie van vogels, planten en geometrische vormen. De steentjes glimmen in het zonlicht dat door de openstaande deuren naar binnen valt; het mozaïek is enkele jaren geleden in originele staat hersteld.

Het is in alle opzichten mooier en indrukwekkender dan de bewierookte plattegrond in de Sint George - kerk. Het is een van de weinige waarin christelijke symboliek én Hellenistische decoratiekunst samenvloeien. Maar bezoekers trekt de Apostelkerk, ook al kerkje van niks trouwens, amper. Net als de pelgrims veertienhonderd jaar geleden komen ook de moderne reizigers naar Madaba voor de plattegrond van het Heilige Land.